Rzymianie, owi najdoskonalsi mistrze w sprawach wojennych, gdy przegrali bitwę, dziesiątkowali legiony, co się w niej miękkimi okazały, i stawiali je na czele hufców, które na powrót na nieprzyjaciela, do nowej prowadzili bitwy. Fryderyk II, gdy przegrał bitwę pod Kollinem, zbierał swoje odparte hufce w oczach zwycięzców; ustąpił wprawdzie z Czech, ale na to tylko, ażeby przejść bez zwłoki do działań zaczepnych przeciwko Francuzom, których poszedł pobić pod Rossbachem. Tenże sam Fryderyk, jeszcze zupełniej pobity pod Hochkirch, straciwszy tam całą swoją artylerią, sto kilkadziesiąt dział, zbiera znowu swoje hufce w oczach nieprzyjaciela, znowuż przechodzi zaraz do działań zaczepnych i idzie spiesznymi pochodami oswobodzić Śląsk, mocno naciśniony przez Austriaków. Napoleon w kampanii swojej roku 1814, zwyciężony przez Prusaków pod La Rothiere, przerzuca się nad Sekwanę, uderza sam na wielką armią sprzymierzoną i zmusza ją do odwrotu. Toż samo czyni w tejże kampanii drugi raz, gdy mu się po wtóre przeciwko Prusakom pod Craonne nie powiodło.
Oto są wzory, które powinny były przewodniczyć Polakom po rozprawie ostrołęckiej.
Nasamprzód nie należało wodzowi zmykać przed wszystkimi z placu i pociągając za sobą wojsko, zamienić odwrót na prawdziwą ucieczkę, która nie mogła nie zadać nowego sromotnego ciosu karności i duchowi wojska. Miejsce wodza było na koniu, przy tylnej straży. Nie należało tak śpiesznie i w takim popłochu zmykać, bo nie było żadnej potrzeby. Odwrót powinien był iść do Modlina, gdzie był gotowy mocny obóz oszańcowany, nie zaś do Warszawy; wnet zobaczymy, jak szkodliwe skutki wynikły z zetknięcia się wojska z Warszawą, pod Modlinem zaś równa była łatwość jak pod Pragą zreorganizowania wojska przy pomocy środków, jakie zawierała Warszawa.
Interes karności, przywrócenia tęgości w wojsku wymagał koniecznie surowego sądu, bo jakkolwiek w całej tej wyprawie na gwardie, włącznie Ostrołęki, wojownicy polscy okazali w ogóle wrodzone sobie męstwo i poświęcenie się, były przecież przykłady miękkości, braku wytrwałości, rozprzężenia, a nawet przymuszony jestem wyrzec to sromotne słowo — tchórzostwa. Na koniec wypadało zawsze w interesie karności i dla przywrócenia tęgości rozdać wojsku orły.
Zaraz nazajutrz po ostrołęckiej sprawie powinny były być wydane rozkazy Dziekońskiemu, Bielińskiemu i Jankowskiemu, ażeby z wszystkimi siłami swoimi przychodzili natychmiast nad Narew łączyć się z wojskiem. Jeżeliby do tego dołączono jeszcze cztery tysiące gwardii narodowej warszawskiej, które władze sprężyste byłyby potrafiły wyruszyć i powinny były, tedy w niewielu dniach byłaby się utworzyła pod Modlinem armia, pięćdziesiąt kilka tysięcy wynosząca, jak to wnet codziennymi sytuacjami udowodnimy. Z tą armią, wzmógłszy ją w ten sposób tak co do liczby, jako i moralnie, należało najdalej w dziesięć dni po zajściu ostrołęckim wyruszyć na główną armię rosyjską, rozłożoną około Pułtuska, uderzyć na nią i pasować się aż do zupełnego zniesienia tej lub owej strony z rzeczywistym postanowieniem i wziąwszy nawet za hasło: zwyciężyć lub zginąć. Jakież bylibyśmy mieli szanse do zwycięstwa? Oto nasamprzód namiętną żądzę zemsty za Ostrołękę, którą łatwo było wzniecić w sercu każdego żołnierza; oto że armia rosyjska, straciwszy właśnie Diebitscha, a czekając na przybycie Paskiewicza, tymczasowego tylko miała wodza — taki zaś jest zawsze ostrożniejszy, lękliwszy, mniejszy zakres jego władzy, a większa odpowiedzialność — oto prowadząc do boju pięćdziesiąt kilka tysięcy ludzi, mogliśmy mieć znaczną przewagę liczbową, armia bowiem rosyjska po stratach ostrołęckich, po oderwaniu Kuruty na Litwę i z powodu codziennego ubytku, rozłożywszy się około Pułtuska, nie liczyła więcej jak czterdzieści kilka tysięcy bojowników, licząc w to wszystko razem i gwardie, i główną armię. Ale należało się śpieszyć, bo te przyjazne okoliczności niedługo trwać mogły: wnet przybyć mieli Rosjanom i wódz zdolny, i znaczne posiłki. W wojsku zaś polskim, skoro duchowi i karności nie dano natychmiast podniety przez sprężyste postępowanie, musiała coraz bardziej brać górę zaraźliwa choroba demoralizacji, która, skoro się w samym zarodzie nie wykorzeni, postępuje przyśpieszonym biegiem i w krótkim czasie staje się chorobą nie do wyleczenia, chorobą śmiertelną.
Takie postępowanie, jak się tutaj wskazało, było zupełnym niepodobieństwem pod naczelnictwem gen. Skrzyneckiego, bo było zupełnie przeciwne jego pojęciom, jego charakterowi, zgoła całej jego naturze. Żądać tego od niego byłoby to samo, co wymagać od ślepego, ażeby malował, od kulawego, ażeby na wyścigi biegał. Nasamprzód, jakże mógł występować w znaczeniu surowego sędziego przeciwko pomniejszym usterkom człowiek będący w tym całym ogromnym nieszczęściu najgłówniejszym winowajcą? [...]
Ale zapyta się niejeden: „Dlaczegóż, skoro gen. Skrzynecki okazał się tak zupełnie niezdatnym na wodza naczelnego, nie odebrano mu olbrzymiej jego władzy? Dlaczegóż on sam, przekonawszy się (a pod Ostrołęką nie mógł się już o tym nie przekonać), że ten ciężar jest nad jego siły, że nie ma po temu ani zdolności, ani dosyć smaku w wojennym rzemiośle, nie składał sam ciężaru, którego nie był w stanie dźwigać?" Co do pierwszego zapytania, wykażemy wnet, jak powstanie polskie nie miało władzy dość silnej na złożenie wodza naczelnego, na zmodyfikowanie jego atrybucji, na mianowanie nowych wodzów i rządzenie nimi. Co zaś do gen. Skrzyneckiego, on w duszy byłby był i rad pozbyć się ciężaru, co go tłoczył, ale brały przewagę względy podrzędne, nędzne. Nasamprzód żal było rozstać się z tym tysiącem dukatów (około), które mu miesięcznie żołdu płacono. Ciułał sobie z nich zapasik, który w jego oczach służyć mu będzie na niejaki czas po upadku naszym; dobrze więc było pobierać tę pensją choćby jeszcze kilka miesięcy, choćby tylko jeden miesiąc; żal było także rozstawać się z zaszczytami i reprezentacją. Na koniec była i taka, bardzo prosta rachuba: „Być może, że sprawa polska w rękach moich upadnie; wypadek ten nie zadziwi nikogo, bo cała Europa jest na to przygotowana, że słabi Polacy przeciwko potędze całej Rosji nie mogą, jak tylko upaść; niech zaś inny szczęśliwszym ode mnie będzie, tedy wyjdzie na jaw, że ja byłem niezdolny, i opinia potęgi, zniży mnie; jeżeli zaś ja do końca godność wodza piastować będę, świetny urok naczelnika Polaków otaczać mnie będzie przez całe życie i na wygnaniu, które mnie czeka, przydać mi się może". I skutek okazał, że rachuba ta nie była bezzasadną. Wspomnienie na wodzostwo w powstaniu polskim miało zjednać gen. Skrzyneckiemu prawdziwą synekurę w wojsku belgijskim.
Gdy tedy nie było i być nie mogło żadnej nadziei, aby wódz naczelny naprawił złe, przez siebie jedynie sprawione, ale i owszem, z pewnością należało rokować, iż w jego ręku sprawa nasza przyśpieszonym biegiem do upadku dążyć będzie, pozostawali w Warszawie naczelnicy rządu i sejmu, co by mogli przynieść ratunek sprawie ojczystej. Na ich czele kładę ks. Adama Czartoryskiego i Władysława Ostrowskiego, który jako marszałek sejmu wielkie miał znaczenie, ile że był popularny i lubiony między sejmowymi. Ci panowie nie mogli nie widzieć, gdzie jest złego przyczyna; wkrótce udowodnią, że dobrze wiedzieli. Poznawszy przyczynę złego, łatwiej już znaleźć lekarstwo: jedno naprowadza na drugie. Skoro więc widoczną już było rzeczą, że osobistość wodza i stosunki jego względem rządu wszystkich nieszczęść jest przyczyną, należało usunąć pierwszego, zmienić drugie. To mogli, to powinni byli uskutecznić książę Czartoryski i Władysław Ostrowski, przybrawszy sobie w pomoc gubernatora Warszawy, jako mającego w ręku siłę wojskową; a gen. Krukowiecki byłby niewątpliwie chętnej udzielił pomocy do dzieła zamierzonego przez ks. Czartoryskiego, a wymierzonego przeciwko Skrzyneckiemu, z którym od dawna już w nieprzyjaźni był. Dzieło albowiem zamierzające zmianę rządu, usunięcie sejmu, zwalenie dostojności hetmańskiej i naczelnego wodza nie mogło być, jak tylko dziełem rewolucyjnym, w jednym dniu, w jednej godzinie spełnionym. Skoro by się zamiar jakiejkolwiek reformy dostał na drogę tak nazwaną legalną, to jest pod rozprawy jawne sejmu, stawał się własnością stronnictw i cała rzecz skończyłaby się na długich i czczych gadaninach; czas, nieoceniony czas płynąłby znowu daremnie i rzecz skończyłaby się na niczym albo też z rozpraw sejmowych wyrodziłby się dziwoląg jaki. Dziwne to były wtedy wyobrażenia o tak nazwanej legalności i konstytucjonalizmie, które wtedy zajmowały umysły i od samego początku aż do końca powstania niejednego głupstwa stały się przyczyną. Wszakże samo wybuchnienie i całe powstanie było rzeczą jak najnielegalniejszą, jednym zamachem zniszczyło całą legalność sejmu, wypływającą jedynie z konstytucji, nadanej jako przywilej cząstce polskiego kraju przez cesarza rosyjskiego. Więc tedy powstanie 'zbrojne, przeciwko twórcy wymierzone, podkopało z gruntu i wywróciło dzieło jego, dzieło, które w samym już źródle swoim nieczyste, nieprawe dla polskiego narodu było.
Ale gdyby ks. Czartoryski i Władysław Ostrowski byli ludzie z widzeniem i osobistym charakterem, wymaganymi położeniem rzeczy, a chcieli koniecznie przeprowadzić tę nową rewolucją drogą legalności, tedy nie wątpię, że i tak uskutecznić ją mogli. W pierwszych chwilach odebranej wiadomości o klęsce ostrołęckiej i pod wpływem wrażenia, jakie ona w Warszawie na umysłach sprawiła, sejm byłby się niezmierną większością rozwiązał, oddając chętnie władzę dyktatorialną osobom, które by mu przez menerów jego wskazane zostały. Byłyby się wprawdzie znalazły pojedyncze głosy, co by wrzeszczały przeciwko wznawiającym się u nas Cezarom, Kromwelom i Bonapartym, przeciwko pogwałceniu konstytucji, ale wołanie ich byłoby zostało głosem na puszczy. Masa sejmujących byłaby się uradowała zdjęciu z niej tłoczącego jej ciężaru władzy najwyższej, a masa narodu, strwożona wypadkiem ostrołęckim, byłaby obojętnie poglądała na zachodzącą zmianę rządu, uważała takowe wypadki za rzecz podrzędną (chociaż nią wcale nie była), ponieważ całą uwagę swoję na wojnę zwracała, czując doskonale, że od jej wypadków los Polski zależy. Sam gen. Skrzynecki, przybywający do Warszawy pobity i bez wojska, byłby bez żadnej wątpliwości milczkiem uległ nowemu porządkowi rzeczy. Książę tedy Czartoryski z panem Władysławem Ostrowskim, spełniwszy takową rewolucją jednym czy drugim sposobem, przyodziani władzą dyktatorialną pod jakimkolwiek nazwiskiem i w jakiejkolwiek formie, byliby powinni nasamprzód odbyć ów sąd surowy, o którym się wspomniało, wymierzyć nagrody, ale jeszcze bardziej kary. Tu zimny rozsądek wymagał koniecznie, ażeby popłynęła krew żołnierska, i to najwyższych stopni, ale nie rozwlekłą procedurą, lecz krótkim sądem wojennym lub dyktatorialnie. Dalej nowy rząd byłby musiał dokonać, i to w niewielu dniach, te wszystkie wojskowe rzeczy, cośmy wyżej podali. Ten rząd byłby mianował, kontrolował i odwoływał generałów, wodzów, byłby im przepisywał czynności wojenne, a zadatki tęgości, które by już był dał przez samo dokonanie rewolucji i przez odbyty sąd, pewność, co by przeszła w umysły, że taki rząd z winnymi żartować nie będzie, byłaby dla polskiej sprawy rękojmią przeciwko ospałości i rozlazłości generałów, co ją poszczegółowo gubiła. Och, taki rząd byłby niewątpliwie znalazł zdolnych generałów, ospałych byłby zbudził, zwątpiałych byłby natchnął ufnością, niechętnych patriotyzmem, rozlazłych sprężystością! [...]
Rzadkie, arcyrzadkie są to trafy, że się narodom zjawi wielki, potężny, skończony człowiek wedle potrzeb czasu, jak np. Polsce Bolesław Chrobry, w kilka wieków później Stefan Batory. Wielkim to jeszcze szczęściem, gdy w niebezpiecznej kryzys objawi się kilku znakomitych ludzi, którzy jeden drugiego dopełniają; ich połączenie może jeszcze ojczyznę zbawić. Tak np. dla monarchii pruskiej zjawiły się w roku 1813 okoliczności, że chodziło o to, czy być lub nie być. Wielkiego, skończonego męża nie było. Wola narodu, która wywołała wybuch przeciwko Napoleonowi, wszystkie poświęcenia jego na nic by się nie były przydały, gdyby się nie było znalazło trzech znakomitych ludzi, którzy się doskonale dopełniali, czynnością swoją nie tylko Prusy uratowali, ale je dźwignęli do świetniejszego szczytu, niż kiedykolwiek były. Stary Blucher, oddany trunkom i kosterstwu, człowiek brudnych obyczajów, nieosobliwego charakteru, był wybornym, zapalonym żołnierzem, umiał pozyskać popularność; gdy zwyciężył, umiał popierać aż do ostatniego kresu zwycięstwo; częściej jeszcze pobity, zaledwie dawał sobie czas koniecznie potrzebny do zebrania na powrót rozbitych hufców swoich i natychmiast wracał do szarży i samą już natarczywością swoją, objawiającą się we wszystkich kolejach, stawał się nieznośnie naprzykrzonym i uciążliwym przeciwnikowi swojemu. Znalazł się i stanął na właściwym miejscu drugi człowiek, także dobry żołnierz, ale rozważny i uczony, gen. Gneisenau, który potrafił nadać przyzwoity kierunek niepohamowanemu zapałowi tamtego, a Blucher przez to już jedno zasłużył na wiekopomną sławę, że się umiał poznać na tamtym i że się wyższemu jego światłu oddał, odpychając nędzne względy miłości własnej. Trzeci mąż, wielki minister, prawdziwy mąż stanu, Stein, umiał przygotować materiały do czynności tamtych dwóch, a gdy wybuchła burza, umiał zręcznie kierować nawą państwa wśród rozhukanych bałwanów. U nas, Polaków, nie było jednego męża, który by wszystko w sobie połączał, który by sam jeden za wszystko i za wszystkich mógł stać, ale było mnóstwo zdolności wszelkiego rodzaju. Dlaczegóż, niestety, koło loteryjne, w którym się toczyły losy Polski, nie wyrzuciło dla jej zbawienia na właściwe miejsce trójki, jaką była trójka pruska?! Przez to jedynie Polska upadła.
Smitt, który często bardzo trafne ma zdanie, rozprawiając o naszych stosunkach po bitwie ostrołęckiej, tak mówi: „Ażeby Polskę zbawić, potrzeba było nie Konwentu, nie terroryzmu, nie krwi, nie Lelewela i klubistów jego z ich generalnym mordowaniem i nocami sierpniowymi, ale genialnego wodza. Ten nie znalazł się, a zatem sprawa ich upaść musiała. Co do talentu był wódz i bardzo rozumny, Prądzyński, ale brakowało jemu tęgości charakteru, która wodzowi równie jest potrzebną jak rozum i geniusz. Nie miał on dosyć sił, ażeby chcieć i ażeby wolę swoje na przebój przeprowadzać, tak jak np. Chłopicki. Dlatego też pozostał on w roli zawsze podrzędnej; niezmordowanie i bez przerwy budował najdoskonalsze plany operacji, które zawsze niezręcznością wykonania puste zostawały, czego dalsze opowiadanie nowe nam dowody poda".
Ja sprostuję to twierdzenie Smitta, twierdzące, że nie tyle brak skończonego wodza na czele wojska zgubił polską sprawę, jak raczej brak mocnego rządu na czele całej sprawy, który byłby sobie dał radę tymi nawet ludźmi, jacy byli.
Co do mnie, osobiście mógłbym przyjąć sąd Smitta; przecież zdaje mi się, iż jeżeli zanadto wywyższa moje zdolności, tak znowu za wiele poniża charakter. Zresztą myli się zupełnie, twierdząc, że z powodu tegoż charakteru nie zająłem wyższego stanowiska w powstaniu. Gdy mnie wypadki uczyniły dojrzałym na wodza, już sprawa była przepadła. Wśród walących się zewsząd gruzów nie czułem w sobie siły, ażebym mógł jeszcze gmach ratować. Ale czyliż był kto na świecie, co by to był potrafił? Wątpię.
Otóż tedy, dla przewiedzenia nowej rewolucji, która jedna byłaby nas mogła zbawić, nie mieli dosyć mocy duszy, dosyć tęgiej woli, nie byli dosyć ludźmi czynu i ks. Adam Czartoryski, i Władysław Ostrowski, i wszyscy członkowie rządu, i przywódcy sejmu. Rzeczy więc pozostały w dawnym trybie. Przez trzy jeszcze miesiące sejm będzie rozprawiał, będąc wszystkiemu na zawadzie, a sam sobie ciężarem. Przez trzy jeszcze miesiące rząd narodowy będzie wlókł nędzne swoje jestestwo, aż go uliczny rozruch roztrąci; przez trzy jeszcze miesiące gen. Skrzynecki będzie sprawował najniedołężniejsze rządy nad wojskiem i będzie miał czas ściągnąć na Polskę cztery ogromne klęski, po większej części bierne, z których każda równą była przegranej bitwie walnej, jako to: 1. niepodanie ręki Giełgudowi dzielnym przedsięwzięciem, przez co ten ostatni, a z nim Litwa koniecznie ginąć musieli; 2. historia łysobycka; 3. dozwolenie głównej armii rosyjskiej przejść przez Wisłę bez najmniejszej przeszkody; 4. historie bolimowskie.
Że klęska ostrołęcka nie zakończyła powstania, że to powstanie jeszcze po niej takie cztery klęski znosić mogło, zanim skonało, dowodzi wielką jego siłę, dowodzi, jak wielkie siły żywotne w narodzie polskim znajdują się. Ale te klęski, razem połączone, a bardziej jeszcze przyczyny, z których wypływały, musiały je koniecznie zabić. Żadna potęga w świecie nie byłaby ich wytrzymała.